Nöbetçi Eczaneler
2024 Emekliler Yılı’nda şu ana kadar emeklilere verilen en güzel haber halk plajlarındaki ücretsiz şemsiye ve şezlong oldu. Medyada çıkan haberlere göre iktidar partisi şimdi de yeni bir emeklilik sistemi üzerinde çalışıyor. Bu çalışmada;
1-Aylık bağlama sistemindeki karma yapının sadeleşmesi,
2-Ocak ve temmuz aylarında yapılan enflasyon artışlarının yeniden düzenlenmesi,
3-Bozulan aktüeryal dengenin (çalışan-emekli oranı) yeniden sağlanması,
4-Sistemde kalmanın emekli aylığı açısından daha cazip hale getirilmesi,
5-Yüksek prim ödeyenlerin daha çok maaş alması konularının ön plana çıktığı söyleniyor.
Mevcut sistemde 1999 öncesi, 1999-2008 arası ve 2008 sonrası dönemler için farklı aylık bağlama oranları uygulandığı ve emekli maaşı hesabının tüm dönemleri kapsadığı doğru. Yeni düzenleme ile bu karmaşıklığın ortadan kaldırılmasının hedeflendiği söyleniyor. Oysa ki 1999 ve 2008’de çıkan kanunların öncesinde çalışma süresi olanların maaşlarının ilgili dönemlerin kanununa göre hesaplanması gayet doğal.
Şimdi yeni bir kanunla geriye dönük bir değişiklik yapılırsa geçmişte EYT meselesinde olduğu gibi hem büyük bir mağdur kitlesi yaratılır, hem de hukuki olarak sorunlu bir süreç başlatılmış olur. Aylık bağlama oranının her bir yıl için ortalama yüzde 3 olduğu dönemde çalışmış olan birine “bundan vazgeçtik, maaşını yüzde 2 ile hesaplayacağız” demek mümkün olmamalı.
Önümüzdeki bir kaç yıl içinde sistemde zaten 1999 öncesi çalışmış olan çok kimse kalmayacak. Kalsa dahi, bunca yıldır basit bir formüle dayanan ve milyonlarca kişi için kullanılan emekli maaşı hesabının çok karmaşık olduğu gerekçesiyle değiştiriliyor olması pek mantıklı değil.
Mevcut durumda emekli maaşlarına yılda 2 kez geride kalan 6 ayın enflasyonu kadar zam yapılıyor. Ayrıca hükümet gönlünden koptuğu kadar ek zam yapabiliyor. Aslında zammın gecikmeli olarak yapılması emekliler için önemli bir alım gücü kaybı anlamına geliyor. Bu durum özellikle enflasyonun yüksek olduğu dönemlerde geçerli. Anlaşılan, yeniden düzenleme adı altında enflasyon farkı uygulamasının sonlandırılmasına da çalışılacak.
Çalışan-emekli oranının yukarı çekilmesine dair planlar ise çalışanların daha geç emekli olabilmesini amaçlıyor olmalı. Sigorta başlangıcı Eylül 1999’dan sonra olduğu için EYT yasasına dahil olamayıp 10–15 yıl fazla çalışmak zorunda olanlar buna isyan ederken, genç çalışanlar için de 60 yaşında emekli olmak yeterince uzak ve zorlu bir hedefken, yeni bir kanunla işin daha da zorlaştırılması çok tepki alacaktır.
Sistemde kalmanın emekli aylığı açısından daha cazip hale getirilmesine gelirsek, bu durum memurlar için halihazırda geçerli. Emekli olursa maaşı neredeyse yarıya ineceği için yaş haddine kadar çalışmayı planlayan çok kişi var. Diğer statülerdeki çalışanlar için de daha uzun süre çalışmayı cazip hale getirmek mümkün. Bu ancak aylık bağlama oranlarının yükseltilmesiyle mümkün olur. Böyle bir değişikliğe çalışanlardan itiraz gelmeyecektir ama kanunu hazırlayanların başka fikirleri de olabilir.
Geçmişte çok prim ödeyenlerin maaşının az ödeyenlerin maaşına çok yakınlaşmış olması mevcut sistemden değil, iktidarın popülist tercihlerinden kaynaklanıyor. 10 yıl asgari düzeyde prim ödemiş olan birinin 30 yıl ağır şartlarla çalışan bir başkasıyla hemen hemen aynı maaşı alması, bu iktidarın icat ettiği minimum maaş uygulamasının bir sonucu. Dolayısıyla burada adaletin sağlanması için neden kanun değişikliğine ihtiyaç duyulduğu meçhul.
Kanun taslağı Meclis’e gelip detaylar ortaya çıktığında hem yukarıdaki meselelere, hem de esnek çalışma gibi çalışanlar için olumlu ve olumsuz yönleri olabilecek konu başlıklarına dair daha sağlıklı yorumlar yapma şansımız olacak.