Ana Sayfa Arama Yazarlar
Kategoriler
Servisler
Nöbetçi Eczaneler Sayfası Nöbetçi Eczaneler Hava Durumu Namaz Vakitleri Gazeteler Puan Durumu
WhatsApp
Sosyal Medya
Uygulamamızı İndir

Sponsorlu Bağlantılar


ata-yatirim


Advertisement

Prof. Yelda Yücel: Emek piyasasındaki eşitsizlikler çalışanların refahını olumsuz etkiliyor

Türkiye ekonomisinin son yıllardaki büyüme performansı fena değil, ancak sanayi katma değerindeki artışın sınırlı olması ve bunun istihdamın sektörel dağılımına yansımaları dikkat çekiyor. Sektörlerden bağımsız olarak, hem beyaz hem de mavi yakalı emekçilerin çalışma koşullarının iyileşmekte olduğunu söylemek pek mümkün değil. Kadın çalışanların belli işlerde yoğunlaşması ve ayrımcılığa maruz kalmaya devam etmesi de ayrı bir mesele. İstanbul Bilgi Üniversitesi İşletme Fakültesi Uluslararası Ticaret ve İşletmecilik Bölümü’nden Prof. Dr. Yelda Yücel ile bu önemli konular hakkında yaptığım söyleşiyi tclira.com okurlarıyla paylaşıyorum.

Türkiye ekonomisinin son yıllardaki büyüme performansı fena değil, ancak sanayi

– Siz Türkiye’deki emek piyasalarını yakından takip ediyorsunuz ve ücretli çalışanların içinde bulunduğu durumlara dair çalışmalarınız da var. Öncelikle ülkemizde istihdamın sektörel kompozisyonu üzerine neler söylemek istersiniz?

Türkiye’de 2024 yılı itibariyle çalışanların yüzde 21’i sanayi sektöründe, yüzde 15’i tarım sektöründe, yüzde 7’si inşaat ve yüzde 60’a yakını ise hizmetler sektöründe yer almakta. Hizmet sektörlerinde istihdam oranlarının yüksekliği tüm dünyada geçerli bir durum. Ama son on yılda Türkiye’de tarımdan hizmetler sektörüne çarpıcı bir istihdam geçişliliği olduğunu görüyoruz. Diğer sektörlerin payında önemli bir değişim olmazken, tarımda son on yılda yüzde 6 azalış, hizmetler sektöründe ise yaklaşık aynı oranda artış oldu. Bunun alt kırılımlarına dikkatli bakmak ve bu eğilimin olumlu ve olumsuz yanlarını değerlendirmek durumundayız.

Gerek tarım gerekse hizmetler kadın istihdamının en yüksek olduğu sektörler. Kadınlar tarımda büyük ölçüde ücretsiz aile işçisi olarak çalışır. Son on yılda kadın istihdamında tarımın istihdam payındaki azalış 13 puan. Bunun karşılığında sanayide bir değişim olmazken hizmet sektöründe aynı oranda bir artış olması çok çarpıcı bir dönüşüm. Erkek istihdamında ise bu yer değiştirme çok sınırlı. Hatta 2014 yılında erkek ve kadınlar arasında hizmet sektörlerinde oransal olarak bir fark yok; ancak 2024 yılına gelindiğinde son on yılda kadın istihdamındaki artış erkek istihdamındaki artışı fazlasıyla geçmiş.

Buradan şu kestirme sonuca varmak mümkün: Hizmet sektörleri giderek daha ‘kadın yoğun’ hale geliyor. Bu yeni işlerin hangi meslekleri kapsadığı ve ne kadar güvenli ve güvenceli olduğu oldukça tartışmalı. Tarım sektörünün güvencesiz ve kayıt dışı işlerine kıyasla, bugün kayıt dışılığın tarım dışı sektörlerde azaldığı bir emek piyasasından söz etmek mümkün olsa da, oranlar hâlâ kadınlar için yüksekliğini koruyor. Bu da kadınların kırılgan koşullarda çalışmaya devam ettiğine işaret ediyor.

Prof. Yelda Yücel: Emek piyasasındaki eşitsizlikler çalışanların refahını olumsuz etkiliyor

Prof. Yelda Yücel: Emek piyasasındaki eşitsizlikler çalışanların refahını olumsuz etkiliyor

– Hizmetler sektörünün kendi içindeki dağılımına baktığımızda kadınlarda eğitim ve sağlık sektörleri ön plana çıkıyor. Kadınların ortalama eğitim süresinin artışı ile birlikte finans, sigorta, kamu yönetimi gibi alanlarda erkeklerle daha çok rekabet edip, ücret düzeylerini yukarı çekebilecekler mi sizce kadınlar?

Ne yazık ki bu saydığınız eğitim ve sağlık sektörleri geleneksel olarak ‘kadın yoğun’ alanlar. Öğretmenlik, hemşirelik gibi formel, yani göreli olarak güvenceli meslekler nedeniyle kadınlar bu alanları daha çok tercih ediyor. Ancak, ücret eşitsizlikleri yapısal ve ciddi bir sorun. Biliyorsunuz geçen yıl TÜİK “İstatistiklerle Kadın” isimli bir bülten yayınladı. Orada 2023 yılı için yıllık ortalama brüt ücret-maaş ile hesaplanan göstergede en yüksek farkın %17,4 ile yükseköğretim mezunlarında olduğu, en düşük farkın ise %13,2 ile ilkokul ve altı mezunlarda gerçekleştiği kaydediliyor, ki eğitim seviyesi düşük olan kesimdeki bu fark da ciddi bir açığa tekabül ediyor. Diğer gelirleri ekleyerek yapılan, toplam kazançlara dayalı başka bir göstergede ise lise mezunlarında kadınlar aleyhine %20’lik bir açık saptanıyor. Yüksek öğrenimdeki kazanç farkı yine %18, ikinci en yüksek oran olarak bulunuyor. Rakamlar bize ayrıca şunu da söylüyor: Çıplak ücret açığı daha az, ama primler, bonus ödemeleri gibi diğer ödemeler eklendikçe açık kadınlar aleyhine artıyor.

Uluslararası Çalışma Örgütü ve Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2020 yılında ortak yayınladığı “Cinsiyete Dayalı Ücret Farkının Ölçümü: Türkiye Örneği” raporunda da farklı düzeylerde ücret açığı incelenmiş. Örneğin, çalışan anneler çocuksuz kadınlara göre yüzde 11; çocuğu olan kadınlar çocuğu olan erkeklere göre yüzde 19 daha az ücret almakta. Başka ifadeyle, kadınlar annelik nedeniyle iş gücü piyasasında cezalandırılırken, erkekler çocuk sahibi olduklarında bir nevi ödüllendiriliyor.

Söylediğiniz gibi, kadınlar daha yüksek eğitim ile aynı mesleklerde ücret/kazanç farkını telafi etmeye çalışıyor olabilirler ama veriler bize eğitim oranları artsa da, ücret/kazanç eşitsizliğinin azalmadığını ve inatçı bir biçimde sürdüğünü gösteriyor.

Prof. Yelda Yücel: Emek piyasasındaki eşitsizlikler çalışanların refahını olumsuz etkiliyor

Prof. Yelda Yücel: Emek piyasasındaki eşitsizlikler çalışanların refahını olumsuz etkiliyor

– Anlattıklarınız emek piyasasında cinsiyet ayrımcılığının ciddi boyutlarda olduğuna işaret ediyor. Bununla mücadele için neler yapılabilir?

Emek piyasasında ayrımcılığın derin sebepleri ve çok çeşitli görünümleri var. Kadınların işgücüne katılım oranlarının düşüklüğü; klasik ve geniş işsizlik oranlarının yüksekliği; kadınların yoğun olarak yer aldığı mesleklerin ‘kadın işi’ sayılması nedeniyle ücret ve yan haklarının düşük olması; üst düzey, karar alıcı mesleklerde kadınların azlığı; kırılgan dediğimiz, kayıt dışı, merdiven altı, süreli kontratlı, kısmi zamanlı işlerde kadınların daha fazla çalışıyor olması; çalışma sürelerinin kesintili ve ücretlerinin düşük olması nedeniyle emeklilik ve işsizlik maaşı gibi haklara erişememe; emekli olabilseler bile düşük maaşları nedeniyle yaşlılıkta yoksulluk riskinin kadınlar için yüksekliği hemen ilk aklıma gelen sayısız eşitsizliklerden sadece birkaçı.

Bu konularda feminist araştırmacı ve akademisyenler uzun yıllardır çeşitli çalışmalar yürütüyorlar. Benim de üyesi olduğum Kadın Emeği Çalışan Feminist Akademisyenler (KEFA) grubunun hazırladığı, yakın zamanda yayınlacanak politika notumuzda ekonominin her alanında kadınların yaşadığı zorluk ve ayrımcılıklara değiniyor, önümüzdeki dönem makroekonomi politikalarında yer almasını dileğimiz taleplere yer veriyoruz.

İşgücü piyasasında cinsiyet eşitsizliklerine yönelik atılabilecek adımları birkaç bileşen etrafında tartışmamız yerinde olur. İlki ve en önemlisi kadınlara yüklenen hane içi iş ve bakım sorumluluğu. Bu sorumluluk sadece kadınların işgücüne katılıp katılmama kararlarını belirlemiyor, aynı zamanda hangi meslekleri seçeceklerini; kısmi zamanlı, esnek veya tam zamanlı çalışıp çalışmayacaklarını; iş yaşamlarına doğum, çocuk ve yaşlı bakımı gibi nedenlerle ara verip vermeme kararlarını; işverenlerin işe alımlarda kadınları bu nedenle tercih etmeme eğilimlerini; dolayısıyla, yukarıda saydığım işgücü piyasasındaki ücret farklarını ve diğer pek çok cinsiyetçi sonucu da belirliyor.

Emek piyasası kurum ve politikalarının eşitsizlik yaratan doğası, üzerinde düşünmemiz gereken diğer bir yapısal sorun. Bu alanda atılacak adımların başında iş ve ev dengesini gözeten, bakım ve ev işleri yükümlülüğünün ebeveynler arasında hakça dağılımını gözeten yasal düzenlemeler geliyor. Örneğin, bakım hizmetleri kamusal bir hak olarak tanımlanmalı; belediyelerin nitelikli çocuk bakım hizmeti sunma yükümlülüğü kanunla güvence altına alınmalı. Dahası, ayrımcılık karşıtı yasal tedbirler sıkı bir denetimle uygulanmalı; eş değerde işe eşit ücret ilkesi yasal ve kurumsal mekanizmalarla güvence altına alınmalı; işe alım ile terfi süreçleri şeffaf ve adil bir yapıya kavuşturulmalı.

Eşitsizliklerle mücadelede bir diğer bileşen ‘aktif işgücü politikaları’ dediğimiz kadınlar ve erkekler arasındaki beceri ve eğitim faklarını giderecek, kadın mesleği, erkek mesleği gibi cinsiyetçi norm ve pratiklerin değişimini sağlayacak, işveren ve iş arayanlar arasında bağlantıyı sağlıklı bir biçimde kuracak önlemlerin hayata geçirilmesi. Özellikle yaşadığımız dönemin dijital ve yeşil dönüşüm süreçlerinin gerektirdiği bilgi ve becerilerin yeni eşitsizliklere yol açmaması, var olanların daha da kemikleşmemesi için bu konuda inisiyatif oluşturulması gerekiyor.

– Yakın tarihli bir çalışmanızda beyaz yakalı çalışanların yaşam memnuniyetini belirleyen faktörleri incelediniz. Bu çalışmanın öne çıkan bulguları nedir?

İstanbul Bilgi Üniversitesi’nden meslektaşım Cemil Ozan Soydemir ile birlikte, 2022-2024 arasında tekstil ve hazır giyim sektörlerinde dış ticaret ağırlıklı faaliyet gösteren firmalardaki çalışma koşullarının, fiziksel olarak sağlıklı olma, işyeri memnuniyeti ve yaşam memnuniyeti gibi farklı dirlik (“well-being”) boyutlarını nasıl etkilediğini inceledik. Hem beyaz hem de mavi yaka çalışanlar arasında bu etkilenimlerin hangi yollarla gerçekleştiğini görmeye çalıştık. İstanbul Bilgi Üniversitesi Bilimsel Araştırma Fonu’nun desteklediği bu çalışmamız “Employee Relations” dergisinde yayımlandı.

Öncelikle insan onuruna yakışır çalışma koşullarını tanımlayarak bunu ölçmek için bir anket tasarladık. Altı firmadan 600 beyaz yakalı çalışan ve dört firmadan 600 mavi yakalı çalışan araştırmamızın örneklemini oluşturdu. Çalışma koşullarını, gelirler ve yan haklar, iş ve iş dışı yaşam dengesi, iş yeri güvenliği, kariyerde ilerleme ve işyerinde eşitlik ve adalet boyutlarında sorular oluşturdu. Amacımız insan onuruna yaraşan işlerin parasal göstergelerin ötesinde belirleyenleri olduğunu ve bunların da en az maddi katkılar kadar çalışanların refahında etkili olduğunu göstermekti.

Nitekim, modelimiz çok zengin, çeşitli ve kimi zaman da kafa karıştırıcı sonuçlar sundu. Çok özet birkaç bulguya değinmem gerekirse, beyaz ve mavi yaka çalışanlar için farklı iş boyutları farklı etkileşimlerle çalışanların refahında etkili oluyor. Beyaz yaka çalışanlar için kazanç, iş ve ev dengesi, eşitlik ve adalet ile iş yoğunluğu, dirliğin tüm boyutlarını etkileyen faktörler olarak öne çıktı. Ama özellikle gelir ve adil tutumun etkisi diğerlerinden daha fazla idi. Bu durum hem ücretlerin insanca bir yaşama yetmediğini, hem de çalışma koşullarının nispeten iyi olmasını beklediğimiz beyaz yaka işlerinde eşitlik ve adalet duygusunun zedelendiğini gösteriyordu. Bu koşulların iyileşmesi çalışan dirliğini arttırmak için elzemdi.

Mavi yaka örneklemimizi ise bu sektörde erkek çalışan sayısının ve ankete katılımın düşük olması nedeniyle sadece kadın çalışanlar oluşturdu. Örneklemimizdeki fabrikalarda ücretler hemen hemen asgari ücret seviyesinde veya birbirine çok yakın düşük dilimlerde idi. Gelir boyutu çalışanlar tarafından insana yaraşır iş koşullarının en önemli bileşenlerinden biri sayılmasına rağmen, modelimiz gelir ile herhangi bir dirlik statüsü arasında anlamlı bir ilişki yakalayamadı. Bu ilişkiyi bulamamızın nedeninin, aralarında bir ilişki olmaması değil, asgari ücretin neredeyse tüm ücretleri belirler hale geldiği günümüzde fabrikalarda bundan daha iyi bir ücretin beklenmemesi olduğunu düşünüyoruz. Bu iktisatçıların “uyarlanabilir beklentiler” şeklinde kavramlaştırdığı bir durum. Eğer herkes kötü durumda ise, buna referansla iyi ya da kötü olduğunuza karar veriyorsunuz. Elbette bu tahminimiz farklı çalışmalarla teyit edilmeye muhtaç bir sav.

Diğer yandan, beyaz yaka çalışanlar arasında görmediğimiz ama mavi yaka çalışan dirliğinde öne çıkan en önemli belirleyenlerden biri kariyerde ilerleme oldu. Diğer önemli faktörler ise yine iş yerinde eşitlik ve adalet ile ve iş yoğunluğuydu. Kariyerde ilerleme, üretim yapan dış ticaret firmalarının fabrikalarında çalışanların mesleki ilerleme beklentilerinin düşüklüğünü gösterdi. Önü kapalı işler ücretlerin düşük tutulmasının da bir nedeni aslında. Bununla birlikte, fabrika işlerinin yoğunluğunun, stresinin, çalışanlara adil davranılmama gibi tutumların çalışan refahını olumsuz etkilediğini ve kadınlar açısından zorlu çalışma koşullarını bir kere daha tespit ettik.

 ‒ Bu söyleşiye zaman ayırdığınız için çok teşekkür ederiz. Çalışmalarınızda başarılar dileriz.