Nöbetçi Eczaneler
Bir önceki yazıda TÜİK’in Hanehalkı Bütçe Anketi (HBA) verilerinden faydalanarak son dönemde ülkemizdeki gelir ve servet dağılımlarındaki bozulmanın hanehalkı harcamalarına da sirayet ettiğini göstermiştik. Yüzde 20’lik gelir dilimlerinde yer alan hanelerin tüketim harcamalarına bakmış ve eşitsizlik ölçütü olarak Gini katsayısını kullanmıştık. Anketin son iki uygulaması olan 2019 ve 2022 yıllarında yüzde 20’lik gelir dilimlerindeki tüketim harcama miktarlarının ima ettiği Gini katsayılarını sırasıyla 0,256 ve 0,275 olarak bulmuştuk.
Yapmış olduğumuz egzersiz farklı gelir gruplarının tüketim harcamaları arasındaki eşitsizliği ölçmek için uygun bir yöntem olmakla birlikte, hanehalkı harcamalarının ne derece eşitsiz dağıldığı sorusuna tam anlamıyla yanıt vermemekteydi. Zira hanehalkı harcamalarının eşitsizliğini ölçebilmek için öncelikle ankette yer alan hanelerin toplam harcama miktarına göre sıralanması ve yüzde 20’lik harcama dilimlerinin elde edilmesi gerekiyor. TÜİK’in ilgili haber bülteninde paylaştığı ‘harcamaya göre sıralı’ veriler tüketim harcamalarının Gini katsayısını hesaplamaya da olanak sağlıyor.
Hanehalkı tüketim harcamalarının Gini katsayısı
HBA’ya göre 2019 yılında yaklaşık 5 bin lira olan ortalama aylık tüketim harcaması 2022 yılında 12.159 liraya ulaşmış. Her biri yaklaşık 5 milyon hane içeren yüzde 20’lik dilimlerdeki ortalama harcama miktarları ise aşağıdaki tablodaki gibi. Her iki yılda geçerli olan Gini katsayılarını hesaplamada kullanılan yüzde paylar da tabloda mevcut.
Yüzde 20’lik harcama dilimlerindeki ortalama tüketim harcamalarından elde ettiğimiz Gini katsayıları, hanehalkı gelirlerinin Gini katsayısının bir miktar altında. Bu da bir önceki yazıda da değindiğimiz üzere, varlıklı hanelerin gelirlerinin bir bölümüyle tasarruf yapıyor olmalarıyla ilgili. Buna karşılık, dar gelirli hanelerin tüketim harcamalarının gelirlerinin üzerine çıkması da sıklıkla rastlanan bir durum.
Bir önceki yazıdaki egzersizde elde ettiğimiz Gini katsayılarından daha yüksek katsayılar bulmamızın nedeni ise haneleri gelir yerine harcamaya göre sıralamış ve böylece yüzde 20’lik dilimler arasındaki harcama eşitsizliğini maksimize etmiş olmamız.
2019 ile 2022 arasındaki 3 yıllık dönemde hanehalkı tüketim harcamasının Gini katsayısındaki yaklaşık 4 puanlık artış, harcama dağılımındaki bozulmanın gelir dağılımındaki bozulmanın da ötesine geçtiğini düşündürüyor. Toplumun önemli bir kesimi maddi zorluklarla mücadele ederken, hanehalkı tüketiminin ekonomik büyümeye pozitif katkı sağlıyor olmasının sırrı belki de burada.
Harcama gruplarının hangilerinde eşitsizlik daha yüksek?
HBA’dan paylaşılan verilerle yukarıdaki egzersizi toplam tüketim harcamasını oluşturan ana harcama gruplarının her biri için tekrar edip, Gini katsayıları hesaplayabiliyoruz. Bunu yaptığımızda en dengeli harcama dağılımının gıda ve konut gruplarında, en dengesiz dağılımın ise ulaştırma ve eğitimde olduğunu buluyoruz. Bu bulgular, hanehalklarının gıda ve konut için yaptıkları harcamaların toplamdaki payının hanehalkı geliri arttıkça azalıyor, ulaştırma ve eğitimin payının ise gelir ile birlikte artıyor olmasının bir sonucu.
Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere, düşük gelirli aileler bütçelerinin daha büyük bir kısmını gıda ve konut harcamalarına ayırdıkları için toplam nüfustaki harcama dağılımında daha düşük bir eşitsizlik söz konusu oluyor.
Bu tablo yazıyı buraya kadar okumuş olan talihsiz okuyucular için çok heyecan verici olmayabilir. Ancak HBA’nın ortaya koyduğu harcama kalıplarında, politika yapıcılarının vergi ve teşvik uygulamalarını kararlaştırırken mutlaka dikkate almaları gereken örüntüler mevcut. Alt ve orta gelir gruplarının canını daha az yakacak ve yaşam kalitelerini yükseltecek uygulamaların tercih edilmesi gerekiyor.