Geçtiğimiz günlerde yapılan Para Politikası Kurulu toplantısında politika faizini yüzde 50’de sabit bırakan Merkez Bankası yönetimi, kararın açıklandığı metinde de faizin bir süre daha mevcut düzeyde kalacağının işaretlerini verdi.
Merkez Bankası döviz kurlarının kontrolden çıkmaması ve talep enflasyonunun oluşmaması için para politikasında sıkı duruşu devam ettirirken, gerek sade vatandaşlardan, gerekse ihracatçılardan ve reel sektörün genelinden gelen itirazlar yoğunlaşmaya başladı. Yüzde 50 politika faizine karşılık gelen kredi faizlerinin çok daha yüksek olduğunu düşünürsek, serzenişleri anlamak hiç de zor değil.
Mevcut faiz düzeyinden Saray’ın da memnun olmadığını ama ufukta bir seçim görünmediği için şu an bir aksiyon alınmadığını da tahmin edebiliyoruz. Unutmayalım ki 2021 yılında Naci Ağbal’ın Merkez Bankası Başkanlığı görevini kaybetmesine yol açan politika faizi sadece yüzde 19 idi.
Merkez Bankası’na gereksiz derecede sıkı durduğu eleştirisini yöneltmek döviz kurlarının neredeyse sabit olduğu dönemlerde daha anlamlı. Zira bu durumda yüksek faizde kantarın topuzu kaçırılmış ve kısa süreli yatırım yapan yabancılara kolay para kazanmaları için ortam sağlanmış oluyor. Ancak son bir ayda Türk Lirası’nın kayda değer miktarda değer kaybetmiş olması şu an için bu argümanı geçersiz kılıyor.
Sütten ağzı yanan Merkez Bankası, yoğurdu yüzde 50 faizle yiyor
Merkez Bankası’nın politika faizini doğru bir yerde mi belirlediği sorusu TL’deki değer kaybının yanı sıra faizin enflasyon beklentileriyle uyumuna bakarak da yanıtlanabilir. Ekonomist Orhan Karaca Twitter’da “Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer” başlığı ile yaptığı bir paylaşımda Merkez Bankası faizinin son 10 yılın önemli bir bölümünde beklenen yıllık enflasyonun üzerinde olmakla birlikte, çoğu zaman gerçekleşen enflasyonun altında kaldığına dikkat çekti. TCMB’nin günümüzdeki sıkı duruşunu da aynı durumun bir kez daha yaşanmaması için yapılan bir tercih olarak yorumladı.
Beklenen ve gerçekleşen reel faiz
Ben burada detaylı birleşik ve reel faiz hesaplarına girmeksizin Orhan Karaca’nın yapmış olduğu hesabı biraz daha basitleştirerek okuyuculara aktarmaya çalışacağım.
Merkez Bankası faizinin ölçütü olarak ‘ağırlıklı ortalama fonlama maliyeti’ni (AOFM), enflasyon beklentisinin ölçütü olarak da TCMB tarafından gerçekleştirilen Piyasa Katılımcıları Anketi’nden elde edilen ‘12 ay sonrasının yıllık TÜFE artışı beklentisi’ni kullanarak son yıllarda Merkez Bankası faizinin enflasyon beklentilerine kıyasla ne kadar yüksek (ya da düşük!) belirlendiğine bakabiliriz.
AOFM ile beklenen yıllık enflasyon arasındaki farkın resmedildiği grafiğe AOFM ile 12 ay sonra gerçekleşen yıllık enflasyonun farkını da ekleyerek gerçekte neler olduğunu da görebiliyoruz.
AOFM ile beklenen enflasyon arasındaki fark şu an 20 puan ve geçmişte hiç olmadığı kadar yüksek. Gerçekleşen enflasyon ile arasındaki farkın da benzer şekilde pozitif tarafa geçip geçemeyeceğini ise ancak önümüzdeki yıl bu zamanlarda görebileceğiz.

Aslında bu grafikte gerçekleşen enflasyonun hemen her zaman beklenen enflasyondan daha yüksek olduğunu görmek mümkün ama aradaki farkın daha kolay görülebilmesi için beklenen ve gerçekleşen enflasyon farkını resmeden ikinci bir grafik de paylaşıyorum. Aynı grafiğe AOFM’yi de ekliyorum.

Birinci grafikte de görüldüğü üzere Merkez Bankası’nın piyasayı fonlamada kullandığı faiz genellikle beklenen enflasyonun üzerinde. Yani mavi çizgi sıfırın üzerinde. Ancak, 2018 yılında hiç beklenmedik bir anda ortaya çıkan Rahip Brunson krizi enflasyonist etki yarattığı için 2017’de yapılan tahminler oldukça iyimser kalmış. Yani beklenen ve gerçekleşen enflasyon arasındaki fark eksiye inmiş. Buna karşılık, dönemin Merkez Bankası’nın hızlı aksiyon alması sonucunda 2019’da enflasyon hızla düşmüş ve bu kez de enflasyon beklentileri biraz kötümser kalmış.
Grafiklere bakmadan da tahmin edilebileceği üzere ultra-düşük faiz politikasının enflasyonu patlatmasıyla birlikte, politika faizinin 12 ay sonra gerçekleşen enflasyonun çok altında kaldığı uzun bir dönem başlamış. Bunun tek istisnası 2023 ilkbaharında Cumhurbaşkanlığı seçimi öncesinde yıllık enflasyonda baz etkisinin de yardımıyla kısa süreli de olsa önemli bir düşüş sağlandığı dönem.
Eğer bundan bir yıl sonra tüketici enflasyonu şu an tahmin edildiği şekilde yüzde 30 alarak gerçekleşirse beklenen ve gerçekleşen enflasyon arasındaki fark bir kez daha eksi seviyelerden sıfıra yükselmiş olacak.
Merkez Bankası’nın mevcut sıkı duruşunun geçmişte yaşanan olumsuz durumların dikkate alınmasından kaynaklandığı düşüncesi makul ve mantıklı görünüyor. Şu an ne yazık ki politika faizinin beklenen enflasyonun çok altında belirlendiği zamanların bedelini ödüyoruz. Bu bedelin karşılığında enflasyonun ne kadar kontrol altına alınabileceği ve bunun da vatandaşların alım gücüne ne kadar olumlu yansıyacağını zaman gösterecek.


