Ekonomist Aydın Akkoç, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) enflasyon raporunu değerlendirdi:

Merkez Bankası 2024-3. Enflasyon Raporu 8 Ağustos’ta açıklandı, özellikle basın toplantısında söylenenler hayli tartışma konusu oldu.
Bu yazımda rapordaki bazı tablo ve grafikler üzerinden bir değerlendirme yapmak istiyorum.
Öncelikle 3. Enflasyon Raporu, önceki raporlar gibi oldukça kapsamlı ve bilgilendirici.
Merkez Bankası ve ekonomi yönetimi geçen sene ikinci yarıda göreve geldiği ve uygulanan enflasyonla mücadele programı devam ettiği için zaman zaman 2023-3. ve 2023-4. enflasyon raporlarına da bakacağım.

2023-3. Enflasyon Raporu’ndan alınan ilk tabloda görüldüğü üzere yeni ekibin Haziran 2023 sonunda devraldığı enflasyon %38’di (bu oranın doğal gaz vb. başka faktörlerle üç beş puan düşük hesaplandığını biliyoruz). Tabloda dikkat çekici hususlar var: Gıda ve alkolsüz içecekler (işlenmemiş gıda, taze sebze ve meyve başta) ve hizmetler (kira, lokanta ve hizmetler başta) ortalama enflasyonun çok üzerindeyken temel mallar enflasyonu ortalamaya yakın (giyim ve ayakkabı makul değil ama ağırlığı yüksek olmadığı için trendi bozmayacaktır). Enflasyon sepetinde hizmetler yaklaşık %30 ve temel mallar %70 paya sahip.
2023-3. Enflasyon Raporu’nda enflasyonun belirleyicileri altında da başlıklar yer alıyor: Kur artışı, tüketici enflasyonu beklentileri, emtia fiyatları (petrol ve doğal gaz başta), ithalat birim değer endeksi, üretici enflasyonu, talep koşulları, yıllık çıktı açığı, kredi şartları ve gelişmeleri, vergi ve yönetilen fiyat ayarlamaları bu başlıklardan bazıları. Raporda standart enflasyon belirleyicilerinin neredeyse tamamı etkileri ile birlikte yer alıyor. Nitekim Merkez Bankası o dönemde yapılan fiyat ve vergi artışlarının enflasyona katkısını da bir tablo halinde veriyor.

Merkez Bankası hizmetler sektöründeki ataletin farkında ve bu konuya ayrı bir bölüm ayırıyor. Enflasyonu kim yapıyor sorusuna bir cevap veremediğinden 2023-3. Raporunda ‘toplam talep’ gibi genel bir cevapla meselenin içinden çıkılıyor (bunu okuyan kişi rahatlıkla bugün 12,5 bin emekli aylığı ve 17 bin asgari ücret alan milyonların lokanta ve otellerden çıkmadığını, kiraları da bu milyonların rekabetinin artırdığını düşünebilir).

Bu raporda 2023 ve 2024 sene sonu enflasyon oranları %58 ve %33 olarak tahmin ediliyor. 2023 yılında bu oran %65 olarak gerçekleşirken 2024 yılında %43-44’e çıkabilir. Bir önceki dönem banka ve ekonomi yönetiminin insanlarla alay edercesine %15-20 enflasyon tahmini yaptığını ve gerçekleşmenin %64-65 olduğunu dikkate alınca mevcut yönetimin 2023 ve 2024 tahminlerinin doğru olmasa da görece başarılı olduğu söylenebilir. 2025 yılı için ısrarla %14 tahmini korunuyor ve bu oran ise büyük ihtimalle açık ara tutmayacak. OVP ve 2025 bütçesi çıktıktan sonra bu konuda tahminde bulunmak mümkün olacak.
2023-4. Enflasyon Raporu’ndan birkaç tablo ile devam edelim. Bu dönemde 2023 ikinci yarıda başlayan faiz artışları devam ediyor ve bunu mevduat faizlerindeki artış ile kredi faizlerindeki fahiş artışlar takip ediyor. Önceki dönemin enflasyonun 40-50 puan altındaki kredi ve mevduat faizleri yanlış bir uygulamaydı. Bu sefer özellikle tüketicilerin bankaların tefeci faizlerine maruz kalması da bir o kadar yanlış (tüketici kredilerinin %80’i geçen faizinin üzerine bir de %30 vergi ekleniyor ve maliyet %104’e çıkıyor, komisyonlar ve sigorta zorlamaları da işin bonusu).

2023-4. Enflasyon raporunun önemli bir bölümü de tüketici enflasyonunun makro bileşenlerini inceliyor.


Enflasyon sorumluları olarak sırasıyla kur geçişkenliği, fiyatlama davranışı (atalet), talep, ücret, gıda ve vergiler ile akaryakıt belirlenmiş. Kur, atalet, gıda ve vergiler bilinen baş sorumlular, talep ve ücretler de duruma bağlı olarak enflasyona sebep olabilir. Bazı cümleler ezber olmuş durumda: Faiz düştü/arttı, enflasyon uçtu/geriledi, ücretler çok (ne demekse) arttığı için enflasyon arttı, ücretler düşsün enflasyon da düşer gibi. Halbuki enflasyonu etkileyen çok sayıda kalem var ve her birinin çaresi ayrı.
Eski zamandan bir örnek verecek olursam 1970 yılında 2 dolar olan petrol 1980 yılında 30 dolara çıktı. Burada faizi 10 kat artırsa bile Merkez Bankası ve hükümet oluşan maliyet enflasyonuna ne yapabilir ki?
Bu bölümde son açıklanan 2024-3. Enflasyon Raporu’ndan bazı verilere bakıyoruz.
Global emtia fiyatlarının düşmesi Türkiye’de enflasyonunu düşürücü yönde etki yapar ancak bu düşüşün devamının garantisi yok. Temel ithalat fiyatlarının en azından bu seviyelerde kalması enflasyonla mücadele için önemli bir konu. Son bir yılda yaşanan ufak dalgalanmalar dışında emtia fiyatları fazla değişmedi. Geçen yılın emtia tabloları da kabaca aynı ve bu durum Türkiye için enflasyonla mücadele açısından büyük bir avantaj teşkil ediyor. Petrol, doğal gaz ve sanayide kullanılan hammaddeler Türkiye ithalatının %85’ini, tüketim ürünleri de %15’ini oluşturuyor.
2022 yılın başında Rusya’nın Ukrayna’yı işgali sırasında petrol fiyatları %30-35 artarken doğal gaz fiyatları %200’ü geçen oranlarda arttı. Bu durum gelişmiş ülkelerde bile üretici enflasyonlarını geçici olarak %30’lara kadar yükseltti (tüketici enflasyonları ise %10’lara yaklaştı). Öncesinde %15-17 oranlarıyla sürece girilseydi Türkiye de enflasyon ciddi şekilde yükselecekti ama Türkiye, 2021 yılının sonunda “faiz enflasyonun sebebidir” diyerek faizleri enflasyon ve kuru uçuşa geçirecek kadar düşürmeye başladığı için dışarıdaki olumsuz gelişme olmadan da enflasyonu %45-50’ye yükseltme başarısını çoktan göstermişti. Aralık 2021 enflasyonu %36’ya çıktı, Ocak ayında radikal asgari ücret artışı ve akaryakıt zamları ile aylık enflasyonu %14’e yaklaştırdı. Şubatta işgal başladı ve bu olay zaten uçmuş enflasyonu bir daha yükseltti. Yetkililer ise bu işgali tüm günahların sorumlusu olarak ilan etti.

Gelişmekte olan ülkelere portföy yatırımları özellikle tahvil tarafında bir canlanma evresinde ve Türkiye de bundan istifade ediyor. Hisse senedi tarafında ise çıkış var. Önceki raporlarda Türkiye için iki kalemde de net çıkış görünüyordu. Bu da ülkenin zaten kötü olan döviz pozisyonunu daha da kötü hale getiriyordu. Sıcak para olarak döviz rezervi gelmesi pek olumlu bir şey değil ama hızla çıkması daha büyük problem. Türkiye’nin temel sorunlarından biri döviz giderlerinin gelirlerinden fazla olması. Özellikle dış ticaret açığı ve sonuç olarak cari açığın sürekli ve hızlı şekilde arttığı dönemlerin sonunda ülke darboğaza giriyor.
1946, 1958, 1970, 1980, 1994, 2001 yılları klasik ve bilinen örnekler, esasen 2018 yılında bir döviz krizi gibi görünse de temel sebepleri önceki dönemlerde yaşanan radikal döviz sıkıntısı değil, siyaseten tetiklenen ve hızlandırılan bir kriz olması. 2021 yılı ise hemen hemen %100 yerli ve milli döviz krizi sayılabilir. Bankalara hücumu ve hızlı kur artışını KKM gibi bir ürünle durduran hükümet enflasyonu patlatmış, oluşan KKM maliyetini ise bütçeden kaçırarak Merkez Bankası’na yıkarak göz önünden uzaklaştırmıştır. KKM kur artışını daha birkaç ay önceki 8 TL seviyelerinden 13-14’lerde durdurmada başarılı olsa da bunun maliyeti çok yüksek oldu ve hesabını da kimse tam olarak yapamıyor. Merkez Bankası geçen yıl 800 milyar TL civarında bir doğrudan maliyet açıkladı. Ortalama kur ile 35 milyar USD, diğer maliyetler de 15 olabilir yaklaşık. 2023 yılında 50 milyar USD zarara sebebiyet veren KKM’nin maliyeti 2024’te devam ediyor, bir miktar 2025 yılına sarkması da beklenir, geçmiş dönemden 2022 maliyeti var bir de. 2023’te 16 milyon emekli için yıllık aylık ödemeleri toplamının 60 milyar USD olduğunu düşününce ödenen ve ödenecek faturaların büyüklüğü daha net ortaya çıkıyor.

Kredi faizleri beklenen/hedeflenen enflasyona göre çok yüksek ve enflasyon radikal şekilde düşerse %60-70’lerden ticari kredi kullanan firmalar ve %80’lerden tüketici kredisi kullanan vatandaş zora girer. Şirketler bu problemi 2000-2001 yıllarında ve en son 2018 yılında ağır şekilde yaşadı. 1999 yılı sonunda ekonomik istikrar programı açıklandığında enflasyon %80-90’lardan önce 50’lere sonra da 30’lara düştü, kredi faizleri ise birkaç ayda %120’lerden %50’lere düştü. Bu durumda kısa sürede zora giren %120-130 ile 9 aylık ya da bir yıllık kredi kullanan büyük firmalar için ne yapılabilirdi? Bankalar fırsatı ganimete çevirmek için bir şey yapmadı hatta ellerini ovuşturarak büyük karlar elde etmeyi hedeflediler. Bu firmaların çoğu 2000 yılı sonuna doğru zora girdi, bir kısmı 2001 krizi ile battı ya da yapılandırmaya gitti. 2018 yılında ise TL kredi faizleri fırlayınca satışlar durdu, inşaat aşamasında yakalanan müteaahhitler bankalarla o günkü %20-25 enflasyon ortamında %45-50’ler ile kredi yapılandırmaları (bir arkadaşım bunları övünerek anlatmıştı) yaptı. Ardından ekonomi soğuyup talep azalınca çok sayıda müteahhit batıp gitti, 2020 yılını görenlere ise büyük piyango vurdu ve yapılandırmalar %10-12 ile yapılır oldu.
2023’ün 4. Enflasyon Raporu değerlendirmesinde belirtildiği gibi bu dönemde en büyük mağduriyeti tüketicilerin yaşadığını görüyoruz. Tüketici kredilerinin %80’i geçen faizinin üzerine bir de %30 vergi ekleniyor ve maliyet %104’e çıkıyor.
Konut kredileri diğer bir felaket. İkinci konuta kredi sadece %15-20 seviyesindeyken üzerine %15 BSMV alınıyor. Konut sorununu bu şekilde çözen bir ülke varsa BDDK yetkilileri bizi de aydınlatabilir. Ticari kredilerde büyük firmalar döviz kredileri ile yürüyor, kobi segmentinde yüksek faizler firmaları zorluyor. İnşaat sektörü bu dönemde çok fazla iş yapmadığı için şimdilik oradan büyük problemler gelmiyor. Ancak yüksek faiz süreci uzayıp bugünkü idari kredi kısıtları devam ettikçe problemlerin artacağı aşikar. Kredi kartı ve tüketici kredisi takipleri ile karşılıksız çek adetleri geçen seneye göre artmaya başladı, kitlesel olmasa da konkordatolar da artış trendinde.

Özet olarak kredilerin tüm segmentlerde düşüş trendinde olması enflasyonun düşüşüne katkı sağlıyor, tabii karşılığında reel sektör ve vatandaş zora giriyor ve sürecin uzun sürmesi şirketleri ve tüketiciyi zor durumda bırakıyor. Yapılan çalışmalara göre kredilerin enflasyona etkisi kur, atalet ya da ithalat fiyatları gibi çok fazla değil. Özellikle de normal şekilde enflasyon ve mevduat faizlerinin üzerinde kredi verildiği durumlarda 2020-2023 Mayıs arası bir daha olmaması gereken istisnai bir dönem.

TCMB’nin reel ücret için hala kimselerin inanmadığı ve bakkal hesabıyla bile hatalı olduğu anlaşılacak TÜİK’in TÜFE hesabını kullanması büyük şanssızlık. Türkiye ya da başka bir ülkede ücretlerin iki senede reel olarak %60 artması mümkün mü? Elbette değil ama TÜİK ile fazlası da olabilir. Bu hesabı öğrenciler sınavda yapsa muhtemelen dersi geçemeyecekken buna dayanarak talebi düşüreceğiz diyerek vatandaşın canı daha çok yakılıyor.
Nitekim Ege Cansen gibi duayen bir kişi bile enflasyonun düşmesi için geçmiş enflasyonu bırakın gelecek enflasyona göre artış olsun diyor. Aşağıdaki tabloya göre çok haklı, iki senede %60-70 reel artış almış işçi sınıfı enflasyonu da patlatmış gitmiş olabilir. Peki gerçek durum bu mu? Tabii ki değil. Enflasyon kısılarak ölçüldüğünde bu hesaba göre yapılacak artışlar sefalet ücreti olur. O zaman cumhurbaşkanının himmetiyle idari artışlar gelir ve reel artış yüksek görünür, daha önce bu endeksi 200’e yakın hesaplamıştım. Gerçek durumda ise asgari ücretin kişi başına milli gelire oranı azalıyor, 2025 yılında beklenen enflasyona göre artış olursa 2022 yılındaki tarihi dip noktanın altına geriliyor.
Merkez Bankası grafik 2.3.23 ve 2.3.14’ün altındaki tabloda asgari ücret ve en düşük emekli aylığının 2016 yılından 2024’e kişi başına milli gelire göre payının azaldığını açık şekilde görüyoruz. Konuşulanların ima ettiği 2025 yılında minimum %20’lik bir azalma. Asgari ücrete temmuzda artış verilmemesiyle hükümetin de niyetinin bu olduğuna dair yeterince kanıt var.


Talep koşulları
Rapora ve diğer göstergelere göre kartla yapılan harcamalar düşüş trendine girdi. Özellikle ihtiyari harcamaların düşmesi banka tarafından olumlu değerlendiriliyor. Sanayi tarafında hem üretim hem de PMI göstergeleri geriliyor, gerçekten talep enflasyonu varsa bunların talep kısıcı faktörler olduğu açık. Peki düşen kimin talebi? Alt sınıfların toplam gelir ve tüketim harcamaları içindeki paylarının düştüğünü TÜİK verilerinden biliyoruz. Dr. Orhan Karaca tarafından hazırlanan grafik ise bu sürecin özetini veriyor. Talep yönü önemli denilirse bakılması gereken toplum kesimleri ve bunların tüketim kalemleri incelenmeli. Garibanın zaten azalmış ekmek, peynir ve zeytinini azaltmak enflasyonu düşürmez, aksine artırır.


Son raporun tüketici fiyatları tablosunda ise genel enflasyon neredeyse ikiye katlamış. Tesadüf bu ya geçen senenin 3. Çeyrek raporundaki gibi hizmetler, gıda enflasyonu ile geçen yıl artan akaryakıt vergilerinin de katkısıyla enerji enflasyonu en tepelerde. Kira başta olmak üzere hizmetler sektörünün liderliği açık ara sürüyor. Bu bölümde kısa sürede bir normale dönüş için bankanın görüşü bilinmiyor (elinde araç zaten yok). Kira kalemindeki hesap problemi daha büyük: TÜİK’e göre Türkiye’nin kira ortalaması 6,500 TL civarındayken emlak sitelerine göre ortalama 20 bini geçmiş durumda. Bir diğer tuhaflık da emlak siteleri ve piyasa bir yıllık artışı %60-65 civarında açıklarken TÜİK’in aylardır %125 olarak açıklaması. Burada TÜİK’in notu hepten kırık ve buna dayalı hesap yapan bankanın gideceği de bir yer yok, “düzeltme ihtiyacı” had safhada.
Bir başka alan “giyim ve ayakkabı”. Başta Hakan Kara’nın çalışmaları buradaki problemi net şekilde ortaya koyuyor. Geçen yıl bazı arkadaşların yardımıyla geçmişe dönük ve güncel fiyatları alarak ben de bir çalışma yaptım. Bu çalışmada da TÜİK’in giyim ve ayakkabı enflasyonunun doğru olamayacak kadar güzel (!) olduğu ortaya çıktı. Lokanta ve otellerdeki fiyatları Mısır’daki sağır sultan bile duydu, vatandaş Yunan adalarını mesken edindi.
Tarım zaten sıkıntılı, nitekim yine TÜİK verilerinden Fatih Sezer tarafından hazırlanan tabloda gıda ve alkolsüz içecekler enflasyonunun 2019’a kadar da normal enflasyonun üzerinde olduğu görülüyor. Son dönemde tarım nüfusunun iyice yaşlanması, maliyetlerin yüksekliği, tarım desteklerinin son derece yetersiz olması, çiftçi başına arazi küçüklüğü ve çiftçilik verimsizliği, kuraklık vb. gibi pek çok sebeple problem iyice akut hale geldi. Sadece faiz düştü arttı ile bu kadar yapısal bir sektörün enflasyonunun nasıl düşeceğini ben de merak ediyorum açıkçası.


Enflasyonun temel sebeplerinden biri olarak ataleti biliyoruz. Burada MB sektörlere göre atalet katsayısı hesabı yapmış, tabii kira başta hizmetler sektörü ataleti çok yüksek çıkıyor (burada hem kira sınırlaması hem de TÜİK’in idari kararları esas alarak geçmişte düşük kira hesabı etkiliydi, şimdi ikisi de yok). Ancak lokanta ve otellere faiz politikası ile ne kadar etki yapılabilir? Nispeten gelir durumu iyi olanlar tatil yapıyor ve dışarıda yemek yiyor. Bunlara ekstra vergi mi getirmeli? Yeni vergi doğrudan enflasyonist raporlarda sürekli değinildiği gibi İBB’nin kent lokantaları yurdun her yanında model mi olmalı? O zaman da istihdam azalır… Şükrü Erbaş “esnafları niçin öldürmeliyiz!” şiiri yazsa bir faydası olur mu lokanta enflasyonunu düşürmeye?

Kim oldukları pek bilinmeyen ve MB (özellikle önceki dönem yönetimi) ile birlikte hep karavana atışı yapan piyasa katılımcıları enflasyon tahmin anketlerine göre reel sektörün tahminlerinin daha gerçekçi olduğu ortaya çıkıyor. Gelecekte piyasacıları dikkate almamak için ise yeterli sebebimiz var. Merak ettiğim husus şu: Bu kerameti kendinden menkul ya da değil gizemli uzman, ekonomist, yönetici vb. kişiler gerçekten bir modele dayalı mı enflasyon anketine cevap veriyor? Yoksa banka ne derse doğrudur deyip bir nevi onaylama cevabı mı veriyorlar?
Ancak güzel gelişmeler de oluyor. Bu kişilerin yanlış işleri ve kötü tahminlerinden sonra bazı üniversiteler ve uzmanlar ekonometrik modellerle enflasyon tahminleri çalışmaya başladılar, açıkladıkları ilk sonuçları da gayet başarılı gidiyor (tahminler tutacak diye bir kural yok ama senenin (geçen yıllardaki gibi) ilk aylarında % 15-16 olmuş bir enflasyona sene sonu için % 18-20 tahmin verenlere dünyanın hiçbir yerinde itibar edilmez, velev ki bu bir yetkili ve banka başkanı olsun).

2024 yılı enflasyon tahmini %38’de 2025 yılı ise %14 oranında tutuldu. Muhtemelen 2024 yılında %42-45 olabilir fakat 2025 yılı için şimdiden bir şey söylemek mümkün değil (%14’ün tutmayacağı çok açık), OVP çıktığında daha ayrıntılı bir analiz ve yorum yapılabilir 2025 enflasyonu hakkında.


