Nöbetçi Eczaneler
Ülkemizdeki çalışma hayatına dair çok faydalı raporları ile bildiğimiz Türkiye Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu Araştırma Merkezi (DİSK-AR), bu kez de “Türkiye’de Emeklilierin Durumu” başlıklı bir rapor yayınladı.
Prof. Dr. Aziz Çelik ve DİSK-AR araştırmacıları Deniz Beyazbulut ve Zeynep Kandaz tarafından hazırlanan, resmi verilere ve TÜİK’in araştırma sonuçlarına dayalı bu kapsamlı raporda öncelikli olarak ülkemizde 17 milyona yakın emekli ve hak sahibi bulunduğu bilgisi paylaşılıyor. Mart 2025 itibarıyla bu kitlenin 12,2 milyonu yaşlılık maaşı alırken, yaklaşık 4,4 milyonu ölüm aylığı alan dul ve yetimlerden oluşuyor. Yaşlılık maaşı alanların yüzde 71’i işçi emeklisi, yüzde 15’i geçmişte kendi adına veya bağımsız çalışan Bağ-Kur emeklisi ve yüzde 14’ü de memur emeklisi.
DİSK-AR raporunda öne çıkan konulardan biri emeklilerimizin son 20 yıldaki ekonomik büyümeden yeterince pay alamamış olmaları ve böylece emekli maaşlarının diğer gelirlere göre çok geride kalmış olması. Araştırmacıların hesaplamasına göre, 2003 yılında ortalama emekli maaşı asgari ücretin yüzde 36 üzerindeyken, günümüzde ortalama emekli maaşı asgari ücretin sadece yüzde 78’ine karşılık geliyor.
Emeklilerimizin durumundaki kötüleşmenin kamusal emeklilik sisteminin dengesizliklerinden kaynaklanan bir zorunluluk olduğu düşünülebilir ama gerçek öyle değil. Zira, SGK’nın prim gelirlerini giderleriyle karşılaştırdığımızda tablonun çok da olumsuz olmadığını görüyoruz. Prim gelirlerinin emekli aylık ödemeleri ve sağlık harcamalarının toplamına oranı 2024 yılında yüzde 77 düzeyine ulaşmış, ki bu önceki yıllara göre daha yüksek bir oran.
Aktif sigortalıların pasif sigortalılara oranının 1,6 düzeyinde olması çok olumlu bir durum olmamakla birlikte, halen emekli olup sigortalı olarak çalışmaya – yani prim ödemeye – devam eden 2 milyon kişi de hesaba katıldığında bu oranın 1,75’e çıktığı not ediliyor raporda. Bu oran Türkiye’nin aktif-pasif sigortalı oranı bakımından birçok Avrupa ülkesinden daha iyi ya da aynı durumda olduğu anlamına geliyor.
Raporda dikkat çekilen olumsuz bir durum 2019 yılında ilk kez kanunlaşan “en düşük emekli maaşı”nın zaman içinde adaletsiz bir uygulamaya dönüşmüş olması. Uygulama başladığında belirlenen 1000 TL’lik minimum maaş ortalama emekli maaşının yüzde 48’i iken, günümüzün minimum maaş olan 14.469 TL ortalama emekli maaşının yüzde 84’üne ulaşmış durumda. Bu da çalışma hayatı boyunca yüksek prim ödeyenlerin düşük miktarda prim ödeyenlerle hemen hemen aynı maaşı aldığını ima ediyor ve maaş dağılımdaki adaletsiz yapıya işaret ediyor.
Raporda detaylı bir şekilde anlatıldığı üzere, emekli olmaya karar veren kişilerin maaşlarının hesaplanmasında kullanılan formüller ve emeklilik sonrasında emekli maaşı artışlarının – seçim dönemleri dışında – enflasyon farkı ile sınırlı olması günümüzde emekli maaşlarının düşük kalmasının başlıca sebepleri.
Yukarıda değindiğim konuların detaylarını ve Türkiye’de emeklilerin durumuna dair birçok önemli bilgiyi içeren DİSK-AR raporuna https://arastirma.disk.org.tr/ linkinden erişilebilir.